Veronderstel nu eens dat we door vooruitgang van wetenschap en technologie de middelen zouden hebben om vulkaan uitbarstingen een halt toe te roepen. Zouden we dat dan “mogen” ? Of zou ons respect voor de natuur, “de schepping” ons er toe moeten brengen om de natuur haar gang te laten gaan, waarbij wij ons beperken tot het indammen van de nadelige gevolgen en werk geven aan seismologen die uitbarstingen voorspellen ?
Je kan natuurlijk dadelijk opwerpen dat we door drastisch ingrijpen een duivel uit een doosje halen waar we hem er niet meer terug in krijgen. Of nog: waar halen we de pretentie om te denken dat we àlle gevolgen kunnen voorzien als we vulkanen temmen ?
Voor de klimaatadepten: zijn we er zeker van dat het terugdringen van CO2 – in de veronderstelling dat dat de oorzaak is van de klimaatverandering – niet ook heel andere gevolgen kan hebben, waar we nu (nog) geen benul van (kunnen) hebben ? Als ik het zo formuleer is het zeker dat we er niet zeker van zijn.
De gelovige lezer van het scheppingsverhaal in de bijbel ziet een God aan het werk die ziet dat het goed is, en na zes dagen zwoegen besluit dat de zevende dag een rustdag wordt.
Spontaan besluiten wij daar dan uit dat Hij het werk als af beschouwt.
Maar is dat wel zo ? Het verhaal in de bijbel stopt daar wel, maar misschien zou het moeten verder gaan en gaat God op dag acht wel opnieuw aan het werk ? Of laat hij de afwerking aan de pas geschapen mens over ? Daar is iets voor te zeggen, want in het tweede hoofdstuk plaats God de mens in de tuin van Eden om die te bewerken en te bewaken.
Hier krijg je de idee van het rentmeesterschap. De mens is niet de eigenaar van de tuin, maar krijgt wel de opdracht om die te verfraaien en te laten opbrengen voor God. De mens moet dus bloemen planten en water geven, in ruil voor zijn werk mag hij ook groenten kweken om zich te voeden, zodat hij het niet nodig heeft om appels te plukken.
Je zou dan kunnen zeggen dat de schepping eigenlijk niet af is.
Dan zijn de uitbarstingen van vulkanen en het ontstaan van zwarte gaten in de kosmos geen gebeurtenissen binnen een bestaande werkelijkheid, maar stappen in een evolutie naar een nieuwe werkelijkheid.
Dan moet je je de vraag stellen welke rol de mens daarin te spelen heeft.
Uiteraard zal die rol extreem beperkt zijn. We zijn slechts een zandkorrel in een woestijn. Maar het is wel belangrijk dat er zandkorrels zijn, want anders is er geen woestijn.
Ons bestaan is dan niet meer totaal gericht op onszelf, maar past in een groter geheel.
In het kapitalisme is de omgang van de mens met de natuur totaal gericht op het nut voor de mens. Voor wie gelooft dat er een “schepping” en niet enkel een bestaande toestand is, is het kapitalisme onaanvaardbaar.
In de klassieke filosofie over God gaan slimmere mensen dan ik er van uit dat God almachtig is. Almacht hoort bij de essentie van de idee God.
Die almacht is problematisch, want er is ook de idee dat God goed moet zijn. Johannes zegt dat God liefde is. Maar als die almachtige echt van ons houdt, waarom heeft Hij dan de holocaust toegelaten ? Wij gaan op toerisme naar Pompeï. Ik denk niet dat veel toeristen zich daarbij de vraag stellen: wat voor God is dat eigenlijk dat hij toegestaan heeft dat wij hier nu betalend het destructieve resultaat van zijn werk kunnen bezoeken ?
Als het om de holocaust gaat, kan je nog zeggen dat de Liefde nooit dwingt en de verantwoordelijkheid voor de holocaust dus bij de mens ligt die Gods aanbod van liefde heeft afgewezen. Het komt er op neer dat God dus eigenlijk niet almachtig is. Maar het is wel de schuld van de mens.
Maar wat met de slachtoffers van natuurrampen ? De verantwoordelijkheid daarvoor kan je niet op de mens schuiven. Als er echt een schepping is, werk van een God, dan heeft die God zijn werk toch niet zo goed gedaan en klopt het niet dat hij van de mens houdt.
Als je vasthoudt aan de klassieke idee van God, kom je hier voor een onvermijdelijke tegenstrijdigheid.
Voor velen is er dus geen God. Het bestaande is niet geschapen. Het heeft geen bedoeling, gaat nergens naar toe. Het heeft geen zin.
Mijn bestaan heeft geen zin en dat van jou ook niet.
Ayn Rand is een van de ideologen van het kapitalisme en inspirator van velen die het neokapitalisme genegen zijn. In haar roman Atlas Shrugged beschrijft zij een samenleving die consequent dat neokapitalisme beleeft. Daarin telt enkel het individu en de waarde van dat individu wordt uitgedrukt in geld. Die individuen vormen geen gemeenschap. Ze werken enkel samen om te produceren en wie produceert heeft recht van bestaan (meritocratie). Het is de logische en doorgedreven consequentie van een levensbeschouwing die weigert het bestaande als een schepping te zien en daarmee ook de godsidee afwijst.
Maar, opnieuw, wat dan met de God die liefde is, houdt van de mens, en toch een schepping in mekaar heeft geknutseld die de mens van de ene ramp naar de andere duwt ?
Dat beeld van een God die liefde is en dus van ons houdt, stelt God voor als een persoon. Ik denk dat we God daarmee onrecht doen en zijn transcendentie ontkennen. Natuurlijk, juist omdat we zelf persoon zijn, kunnen we niet anders dan over God spreken als een persoon, maar daarbij moeten we beseffen dat dat spreken tekort schiet. Als ik op zoek ga naar wat God écht is, zal ik altijd tekort schieten, anders zou hij niet meer transcendent zijn. Maar mag ik God zien als het principe dat al het bestaande tot een geheel vormt; dat alles met alles verbindt; het tot een schepping maakt ? De boodschap van Jezus trekt dan dat principe vqn verbinding binnen in de mensheid. Maar vermits de mens vrij en verantwoordelijk is en kan beslissen of hij al dan niet van de verboden vrucht eet, speelt de mens zijn rol in de verwezenlijking van die ene mensheid. Zo wordt God dan een God die ons fluisterend (want onze vrijheid respecterend) oproept tot universele liefde.
De kosmos zullen we wel nooit naar onze hand kunnen zetten, maar op onze planeet kunnen, mogen – en moéten ! – we wel onze job als rentmeester doen en er een zo goed mogelijke plaats om te leven van maken voor iedereen.
Als we als mensheid met die ingesteldheid naar de schepping kijken, zullen we wel het antwoord vinden op de vraag waarmee deze blog is begonnen: mogen we de vulkanen temmen ?