Paus Leo XIV maakt door zijn naamkeuze duidelijk dat hij zichzelf ziet als de opvolger van Leo XIII, de man van Rerum Novarum.
Rerum Novarum is latijn voor Nieuwe Dingen.
Nieuwe Dingen waarover Leo XIII dacht dat de kerk wel wat te zeggen had.
De Nieuwe Dingen van die tijd lagen vervat in de Industriële Revolutie (rond 1750). De Industriële Revolutie bracht de mechanisering, de overgang van machines in dienst van mensen naar mensen in dienst van machines.
Wat dat betekent voor de menselijkheid van de mensheid is niet te overschatten. De facto is het een ontmenselijking van de arbeid en als gevolg daarvan ook van het economisch gebeuren, een belangrijke en onvermijdelijke factor in het leven van een mens.
Het is het ontstaan van het kapitalisme.
Essentieel in het kapitalisme is dat de technologische vooruitgang economisch niet is ingezet voor de gewone mens, maar voor het verwerven van rijkdom en macht van individuen.
Het had ook anders kunnen verlopen. De technologische vooruitgang die de mechanisering mogelijk maakte had ook anders ingezet kunnen worden. Hij had ingezet kunnen worden voor vermenselijking van de arbeid en voor het opvoeren van productie die de problemen van materiële tekorten – armoede – zou kunnen oplossen door menselijke (ik gebruik met opzet niet het woord eerlijke) verdeling van de opbrengst. Als je die verdeling overlaat aan de markt (de wet van vraag en aanbod), gaan altijd de rijksten met het grootste deel van de opbrengst lopen.
Niet alleen de mechanisering, maar ook de verdeling van de opbrengst was verontmenselijking.
Het kapitalisme in zijn pure vorm is benedenmenselijk.
In Rerum Novarum heeft Leo III daarop ingegrepen. Hij heeft geprobeerd om de gevolgen van het pure kapitalisme op te lossen of al zeker af te zwakken, door mee te gaan in het denken van Marx waarin het ging over de tweedeling arbeid – kapitaal. Leo XIII heeft vakbonden, ziekenkassen – georganiseerde solidariteit van de arbeiders – als macht gesteld tegenover de macht van het kapitaal en als ideaal voorgesteld dat arbeid en kapitaal in een vorm van machtsevenwicht zouden samenwerken – in tegenspraak met Marx die enkel strijd mogelijk achtte – voor het welzijn van de mens.
Rerum Novarum heeft in Europa (enkel in Europa) een grote invloed gehad en – mede met het socialisme – geleid tot een kapitalisme – het Rijnlandmodel – waarin inderdaad de ergste armoede is uitgeschakeld en de overgrote meerderheid van de bevolking een leefbaar leven heeft kunnen leiden.
Maar Rerum Novarum heeft niet geleid tot het verdwijnen van het kapitalisme.
Wat Leo XIII niet gezien heeft – en je kan het hem niet verwijten – is dat zijn sociaal-economisch model enkel werkt in een sterk groeiende economie – de speciale economische periode in Europa na de Tweede Wereldoorlog, gekenmerkt door de wederopbouw en dus een sensationele economische groei – ook door het Marshallplan. In een slabakkende economie werkt Rerum Novarum niet. Dat geldt evenzeer voor het Europese socialisme.
Rerum Novarum heeft zijn grote invloed gehad, maar alleen daar waar een ”christelijke” samenleving samenviel met zo ’n speciale periode van economische groei: toen in Europa.
Die periode is geëindigd in de jaren zeventig van de vorige eeuw.
En dus zien we vanaf dan een geleidelijke (dan breekt het lijntje niet) maar gestage afbraak van het Rijnlandmodel – van onze sociale zekerheid – en de opkomst van het neokapitalisme. Kijk naar de afbrokkelende macht van de vakbonden en de aanvallen op de ziekenkassen. (Dat ook de ziekenkassen zijn meegesleurd in de kapitalistische logica en er dus ook wel echt iets scheelt, is een ander verhaal.)
Leo XIII heeft niet gestreden tegen het kapitalisme als systeem. Hij heeft gestreden voor menselijkheid binnen dat systeem. Opnieuw: je kan het hem niet verwijten, maar het was wel een fundamentele vergissing.
Leo XIV maakt dezelfde fout.
Ook nu beleven we een revolutie met Nieuwe Dingen.
Het zijn nu: digitalisering, artificiële intelligentie en robotisering.
Ook nu staat de mensheid voor de vraag waarvoor we die vooruitgang gaan inzetten ? Voor het welzijn en de groei in menselijkheid van de hele mensheid, of voor meer rijkdom en macht van individuen of groepen van individuen ?
Leo XIV geeft de juiste richting aan. Het dramatische is dat hij niet beseft dat die richting niet mogelijk is binnen een economisch systeem dat draait op concurrentie en winstbejag, met individuen (of groepen individuen) – en niet de gemeenschap – die eigenaar zijn van de productiemiddelen of de nieuwe technologische vooruitgang – waardoor onvermijdelijk een concentratie ontstaat van rijkdom en macht.
Binnen het kapitalisme ligt de macht bij het kapitaal – daarvoor heet het het kapitalisme. Dat betekent dat de politiek fundamenteel altijd – ook in een democratie – in dienst staat van het kapitaal.
Bijvoorbeeld: in de huidige economische context kàn de politiek niet anders dan onze sociale zekerheid afbouwen. Daar kan ook de meest sociale politicus niet omheen.
Dat betekent dat we niet van de politiek kunnen verwachten dat de Nieuwe Dingen worden ingezet voor algemeen welzijn en groei van menselijkheid. Er zullen politiek zeker pogingen zijn daarvoor. Maar binnen het kapitalisme zijn ze gedoemd om te mislukken. Digitalisering, AI en robotisering zullen onvermijdelijk in dienst staan van de groei van rijkdom en macht van individuen. Uiteraard zullen er ook wel ”gewone” mensen mee profiteren van de Nieuwe Dingen. Een markt heeft immers ook mensen nodig die genoeg verdienen om te kopen (een middenklasse). Dat belet niet dat in het kapitalisme van de industriële revolutie de overgrote meerderheid van de mensheid is uitgebuit.
Wat de gevolgen zullen zijn van het kapitalisme van de huidige Nieuwe Dingen lijkt nog niet helemaal te overzien. Maar als ook robots zouden kunnen kopen op de markt, worden gewone mensen overbodig. Ik bedenk zo maar iets. Als robots zelf robots kunnen maken … Ok, misschien doe ik nu aan science fiction, maar toch …
Leo XIV blaast dus een mooie fanfare, maar in de wind.
De magifica humanitas waar de paus het over heeft, is binnen het kapitalisme niet mogelijk.
Je moet niet christen zijn om tegen het kapitalisme te zijn. Maar een christen kan wel niet anders.
Het probleem voor een alternatief voor het kapitalisme ligt in het feit dat het moet gaan over de mensheid als geheel.
De grootte schaal van de Nieuwe Dingen is van die aard dat ze niet in handen moeten komen van gemeenschappen binnen de mensheid, maar in handen van de mensheid als geheel.
Een alternatief voor het kapitalisme veronderstelt een wereldgemeenschap.
Ik ben een optimist. Misschien zal de mensheid dat inzien na de mep die de derde wereldoorlog haar zal geven.